Uszlachetnianie druków i nadawanie wartości dodanej produktom poligraficznym

1. Streszczenie

Uszlachetnianie druków to proces, który nadaje produktom poligraficznym wyjątkowy wygląd i zwiększa ich trwałość. Uszlachetnianie druków można realizować metodami tradycyjnymi jak, również, cyfrowymi.

Tradycyjnie metody uszlachetniania są bardziej pracochłonne, wymagają złożonych procedur przygotowawczych, specjalistycznych materiałów i urządzeń, i są opłacalne przy większych nakładach. Proces trwa kilka dni od momentu przesłania pliku do końcowej produkcji, co znacznie opóźnia realizację zamówienia i zwiększa koszty operacyjne. Do tradycyjnych metod uszlachetniania należą: tłoczenie bezbarwne, tłoczenie folią na gorąco, tłoczenie folią na zimno, lakierowanie, laminowanie (foliowanie), flokowanie, zadruk farbami specjalnymi, metalizacja.

Cyfrowe metody uszlachetniania doskonale sprawdzają się w przypadku krótkich serii i zmiennych danych, bez konieczności stosowania matryc i innych dodatkowych materiałów. Do cyfrowych metod uszlachetniania należą przede wszystkim metody uszlachetniania realizowane metodą drukowania cyfrowego (elektrofotograficznego i natryskowego (ink-jet). Pozwalają one na cyfrowe lakierowanie i cyfrowe złocenie (efekt tłoczenia folią). Do cyfrowych metod uszlachetniania należy również grawerowanie laserowe.

2. Wstep

Uszlachetnianie druków zwiększa ich atrakcyjność wizualną, użytkową i marketingową, i jest obecnie jednym z najważniejszych trendów rozwojowych współczesnego przemysłu poligraficznego. Procesy uszlachetniania mają szczególne znaczenie w produkcji etykiet i opakowań.

Uszlachetnianie polega na naniesieniu na powierzchni odbitki lub podłoża drukowego, całopowierzchniowo lub wybiórczo różnorodnych preparatów lub materiałów nie tylko w celach dekoracyjnych, ale również w celu zwiększenia odporności powierzchni na różne czynniki mechaniczne i środowiskowe. Do technik uszlachetniania druku zalicza się [Blachowski K. i in. Poligrafia – sztuka, techniki, technologie. COBRPP, Warszawa, 2020., Handbook on Decorative Technologies Applied on Ldpe & Pp Flexible Packaging. RecyClass. Version 1.0, 2023. https://recyclass.eu/wp-content/uploads/2025/10/Handbook-on-decorative-technologies-for-PEPP-flexibles-v1.0.pdf, Khadzhynova S., Jakucewicz S., Havenko S. Uszlachetnianie druków-lakierowanie. Monografia. Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź, 2025.]: 

• tłoczenie, inaczej zwane złoceniem (bezbarwne, folią na gorąco, folią na zimno),
• lakierowanie,
• laminowanie,
• flokowanie,
• zadruk farbami specjalnymi,
• metalizacja,
• grawerowanie laserowe [Blachowski K. i in. Poligrafia – sztuka, techniki, technologie. COBRPP, Warszawa, 2020., Handbook on Decorative Technologies Applied on Ldpe & Pp Flexible Packaging. RecyClass. Version 1.0, 2023. https://recyclass.eu/wp-content/uploads/2025/10/Handbook-on-decorative-technologies-for-PEPP-flexibles-v1.0.pdf].

Uszlachetnianie może odbywać się za pomocą metod tradycyjnych i cyfrowych. Tradycyjnie metody uszlachetniania są bardziej pracochłonne, wymagają złożonych procedur przygotowawczych, specjalistycznych materiałów i urządzeń, i są opłacalne przy większych nakładach. Cyfrowe metody uszlachetniania doskonale sprawdzają się w przypadku krótkich serii i zmiennych danych, bez konieczności stosowania matryc i innych dodatkowych materiałów.

3. Tradycyjne metody uszlachetniania

Tłoczenie (bezbarwne, folią na gorąco, folią na zimno). Tłoczenie może być wykonane w postaci: tłoczenia bezbarwnego (suchego), tłoczenia barwnego farbą, tłoczenia folią na gorąco (ang. hot stamping) i tłoczenia folią na zimno (ang. cold stamping). Proces tłoczenia jest wykonywany za pomocą specjalnych matryc do tłoczenia i pras do tłoczenia. Celem tłoczenia suchego jest uzyskanie obrazu w postaci reliefu tłoczonej powierzchni (wklęsłe lub wypukłe wzory). Wklęsłe reliefy uzyskuje się poprzez docisk matrycy do podłoża, a wypukłe – tzw. tłoczenie wielopoziomowe – poprzez docisk matrycy i patrycy. (rys. 1).

Rys. 1. Tłoczenie suche: a – wklęsłe; b – wielopoziomowe. 1 – matryca, 2 – podłoże/odbitka, 3 – patryca. Źródło: własne

Proces tłoczenia folią na gorąco wymaga zastosowania matryc i folii do tłoczenia. Proces odbywa się pod wpływem nacisku gojącej matrycy (ok.100ºC) do podłoża, pomiędzy matrycą a podłożem znajduje się folia do tłoczenia (rys. 2). Folia do tłoczenia składa się z następujących warstw: folii nośnej, na której znajduje się warstwa rozdzielająca, warstwa metalizowana (napylony próżniowo aluminium) lub barwna, warstwa klejowa. Pod wpływem ciepła i docisku warstwa metalizowana wraz z rozgrzaną warstwą klejową przechodzi na podłoże drukowe [Blachowski K. i in. Poligrafia – sztuka, techniki, technologie. COBRPP, Warszawa, 2020.].

Rys. 2. Tłoczenie folią na gorąco. Źródło: [Blachowski K. i in. Poligrafia – sztuka, techniki, technologie. COBRPP, Warszawa, 2020.]

Rys. 3. Tłoczenie folia na zimno. Źródło: [Blachowski K. i in. Poligrafia – sztuka, techniki, technologie. COBRPP, Warszawa, 2020.]

Tłoczenie folią na zimno jest jedną z najnowszych technik uszlachetniania druków. Nie wymaga wykonywania matryc. Jest realizowane w 2-ch etapach. Najpierw na odbitkę w miejscach tłoczenia nanosi się klej UV (najczęściej metodą fleksograficzną), a następnie dociska się folię do tłoczenia. Układ podłoża z folią przesuwa się pod lampą UV, gdzie następuje utrwalenie kleju i jego związanie z warstwą metalizowaną folii. Następnie folia jest nawijana na nawijak, a w trakcie nawijania warstwa metalizowana jest odrywana od folii nośnej w miejscach z klejem (rys. 3). Podobnie jak w przypadku tłoczenia na gorąco, tłoczenie na zimno umożliwia uwydatnienie i podkreślenie walorów estetycznych poprzez nadanie powierzchni wysokiej jakości efektu metalicznego. Stosuje się w przypadku podłoży wrażliwych na ciepło. Główną zaletą tłoczenia folią na zimno jest możliwość aplikacji w jednym procesie razem z drukiem, szybsze przygotowanie do procesu tłoczenia oraz brak konieczności stosowania kosztownych matryc. Dzięki tym cechom, tłoczenie folią na zimno cieszy się bardzo dużym zainteresowaniem ze strony producentów opakowań i etykiet [Handbook on Decorative Technologies Applied on Ldpe & Pp Flexible Packaging. RecyClass. Version 1.0, 2023. https://recyclass.eu/wp-content/uploads/2025/10/Handbook-on-decorative-technologies-for-PEPP-flexibles-v1.0.pdf].

Lakierowanie. Lakierowanie polega na pokrywaniu powierzchni druków różnego rodzaju lakierami w celu poprawienia ich estetyki, zwiększenia wytrzymałości lub właściwości barierowych. Lakier można nanosić na całą powierzchnię odbitki, wtedy mówimy o lakierowaniu całopowierzchniowym (ang. flood varnishing) lub na wybrane jej obszary. Wówczas mamy do czynienie z lakierowaniem wybiórczym (ang. spot varnishing).

Lakierowanie druków można przeprowadzać w specjalnie do tego celu zbudowanych maszynach, zwanych lakierówkami (off-line) albo w maszynach drukujących (on-line). Lakierowanie on-line może być zrealizowane w drukującej maszynie offsetowej, w zespole drukującym za pomocą zespołu farbowego lub nawilżającego lub w zespole lakierującym, umieszczonym na końcu maszyny drukującej. Takie zespoły mogą posiadać różne konstrukcje: na bazie układu wałków lub komory raklowej.

Lakierowanie on-line jest stosowane nie tylko w maszynach offsetowych, ale także w sekcjach drukujących maszyn drukowania fleksograficznego, sitodrukowego, rotograwiurowego i cyfrowego (w sekcjach drukujących i lakierujących).

W zależności od efektu wizualnego nałożonej warstwy lakieru, lakiery można podzielić na:

• lakiery o wysokim połysku;
• lakiery matowe;
• lakiery ochronne o zwiększonej odporności na ścieranie;
• lakiery podkładowe (adhezyjne, primery) tworzące warstwę pośrednią o dobrej adhezji dla nanoszenia kolejnych warstw lakierniczych;
• lakiery o zwiększonym lub zmniejszonym poślizgu ułatwiające lub utrudniające przesuw zadrukowanych opakowań, na przykład w maszynie do ich napełniania. Pożądaną charakterystykę poślizgu uzyskuje się w szerokim zakresie przez stosowanie określonych dodatków;
• lakiery odporne na wilgoć umożliwiające napełnianie opakowań gorącym towarem oraz zgrzewanie za pomocą urządzeń mikrofalowych, gdzie występująca podczas tych procesów wilgoć może powodować sklejanie ze sobą polakierowanych opakowań;
• lakiery do zgrzewania za pomocą ultradźwięków, których energia jest przekształcana na zgrzewającą energię cieplną – po ochłodzeniu otrzymuje się jednorodne połączenie kontaktujących się ze sobą powierzchni papieru, tektury wielowarstwowej i folii;
• lakiery do kalandrowania - za pomocą gorących wałków są dodatkowo pod naciskiem wygładzane w celu uzyskania powierzchni o wysokiej gładkości i połysku;
• inne lakiery konkretnego zastosowania – etykietowe, do opakowań chłodniczych itp.
• lakiery specjalne - lakiery o specjalnych właściwościach, na przykład: termochromowe, zapachowe, perłowe, brokatowe, fotoluminescencyjne i tym podobne [Khadzhynova S., Jakucewicz S., Havenko S. Uszlachetnianie druków-lakierowanie. Monografia. Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź, 2025.].

4. Tradycyjne metody uszlachetniania

Laminowanie. Proces laminowania poza zwiększeniem trwałości druków umożliwia również uzyskanie dodatkowych efektów wizualnych. Polega na pokrywaniu całości podłoża folią laminującą/laminatem (kilka warstw folii trwale połączone między sobą), papierem lub materiałem tekstylnym.

Laminowanie papieru folią z tworzywa sztucznego jest nazywane foliowaniem. Laminowanie papierem (przyklejanie zadrukowanego papieru, np. do tektury) jest nazywane kaszerowaniem.

Stosowane są głównie dwie metody foliowania: metoda klejowa (na zimno) i metoda bezklejowa (na zimno i na gorąco). W metodzie foliowania na zimno bezklejowej stosuje się folie, na które jest naniesiony specjalny klej o stałej lepkości. Proces foliowania odbywa się poprzez nałożenie takiej folii na podłoże i połączenie folii z podłożem pod wpływem docisku. W metodzie foliowania na gorąco (bezklejowej) stosuje się folie, posiadające warstwę kleju termoaktywnego. Proces foliowania przeprowadza się pod wpływem temperatury (ok 80-140ºC) i docisku w specjalnych urządzeniach do laminowania.

W metodzie klejowej (na zimno) do łączenia folii z podłożem stosuje się ciekły klej (wodny, poliuretanowy lub utrwalany promieniowaniem UV).

W celu uzyskania efektów wizualnych stosuje się różne rodzaje folii: błyszczące (o różnym stopniu połysku), matowe, o strukturze płótna, piasku, skóry i in. W produkcji zabezpieczonej stosowane są folie i laminaty posiadające dodatkowe zabezpieczenia: folie z nadrukiem (w tym widocznym w świetle UV), folie holograficzne, laminaty retrorefleksyjne i in [Jakucewicz S., Khadzhynova S. Sposoby zabezpieczania dokumentów. Monografia. Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź, 2020. Wydanie 2 rozszerzone i uzupełnione.]. Nową metodą jest stosowanie tzw. ciekłych laminatów, np. w produkcji banerów winylowych, reklamy pojazdowej, tapet i in.

Flokowanie. Flokowanie to nakładanie specjalnych, drobnych włókien tekstylnych (floku) na podłoże z warstwą kleju w celu uzyskania powierzchni o efekcie aksamitu. W postaci floku stosowane są włókna wiskozowe, bawełniane, poliamidowe i in. Proces flokowania może być realizowany za pomocą następujących metod: elektrostatycznej, pneumatycznej (aerozolowej) i termotransferowej [Basics of flocking. 2021. https://schnier-flock.de/media/pages/produkte/flockgeraete/mini-flocker-evo-set/6e5c3191db-1680249302/basics-of-flocking.pdf, Walther A., Hoyer B., Springer A., Mrozik B. and the others. Novel Textile Scaffolds Generated by Flock Technology for Tissue Engineering of Bone and Cartilage. https://www.researchgate.net/figure/Schematic-representation-of-the-flocking-process_fig1_258684426].

Metoda elektrostatyczna jest najbardziej popularna. W tej metodzie flok nanosi się w polu elektrostatycznym. Najpierw nakłada się klej na powierzchnię podłoża/odbitki, a następnie naładowane włókna (zazwyczaj o długości od 0,5 do 5 mm) pod wpływem pola elektrostatycznego przenoszone są do powierzchni, gdzie ustawiają się pionowo, „wstrzeliwując” się w warstwę kleju. W efekcie uzyskuje się idealnie równomierna, gęsta i jednolita powłoka floku [Walther A., Hoyer B., Springer A., Mrozik B. and the others. Novel Textile Scaffolds Generated by Flock Technology for Tissue Engineering of Bone and Cartilage. https://www.researchgate.net/figure/Schematic-representation-of-the-flocking-process_fig1_258684426].

Rys. 4. Schemat procesu flokowania metodą elektrostatyczną. Źródło: [Walther A., Hoyer B., Springer A., Mrozik B. and the others. Novel Textile Scaffolds Generated by Flock Technology for Tissue Engineering of Bone and Cartilage. https://www.researchgate.net/figure/Schematic-representation-of-the-flocking-process_fig1_258684426]

Metoda pneumatyczna polega na mechanicznym natryskiwaniu włókien za pomocą sprężonego powietrza. Włókna są nadmuchiwane pistoletem natryskowym na powierzchnię z warstwą kleju. Naniesione za pomocą tej metody włókna układają się chaotycznie. Ta metoda jest łatwiejsza w zastosowaniu, ale zapewnia mniejszą gęstość i gorszą orientację włókien niż metoda elektrostatyczna.

Flokowanie termotransferowe polega na przenoszeniu floku z podłoża nośnego na materiał zadrukowany, z uprzednio naniesionym klejem, za pomocą ciepła i ciśnienia. Istnieją trzy technologie flokowania termotransferowego: transfer floku z papieru; transfer floku z folii; flokowanie termosublimacyjne. Metody termotransferowe nie wymagają czyszczenia powierzchni po flokowaniu.

Flok można nanosić całopowierzchniowo lub wybiórczo. W przypadku całopowierzchniowego flokowania warstwa kleju nanosi się na całą powierzchnię podłoża, a przy wybiorczym flokowaniu – na określone jego obszary (np. metodą sitodruku).

Flokowanie jest szeroko stosowane do tworzenia zróżnicowanej faktury powierzchni wyrobów tekstylnych i wielu różnych produktów przemysłowych, a obecnie jest aktywnie wykorzystywane do uszlachetniania opakowań, zaproszeń i innych produktów poligraficznych.
 

Do klasycznych metod uszlachetniania zalicza się również metalizacja i zadruk farbami specjalnymi. Uzyskanie warstwy metalizowanej na podłożu może odbywać się metodą metalizacji lub metodą laminowania podłoża folią z tworzywa sztucznego posiadającą warstwę metalizowaną. Metalizacja (bezpośrednia lub pośrednia) polega na bezpośrednim napylaniu w wysokiej próżni par glinu (aluminium) na powierzchnię papieru lub folii z tworzyw sztucznych. Laminowanie tektur folią aluminiową lub metalizowaną folią poliestrową (metalizacja metodą pośrednią), jest jedną z metod uszlachetniania tektur i przeznaczona do celów graficznych i opakowaniowych, głównie do produkcji pudełek składanych [Jakucewicz S. Tektury graficzne i opakowaniowe. Ecco-Teka, Warszawa, 2005.].

Do uszlachetniania i zabezpieczania druków stosuje się również wiele rodzajów farb specjalnych: farby metaliczne i perłowe, farby wypukłe, farby termochromowe, farby luminescencyjne (UV, IR), farby magnetyczne i wiele innych [Jakucewicz S., Khadzhynova S. Sposoby zabezpieczania dokumentów. Monografia. Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź, 2020. Wydanie 2 rozszerzone i uzupełnione.]. 

5. Cyfrowe metody uszlachetniania

Współczesne trendy rynkowe – zmniejszające się nakłady, skracanie czasu realizacji produkcji oraz potrzeby marketingowe – powodują ciągły wzrost udziału cyfrowych metod drukowania w produkcji opakowań i etykiet, w tym również w zakresie uszlachetniania druków. Metody drukowania cyfrowego pozwalają na osiągnięcie różnych, specjalistycznych efektów zdobienia odbitek. Można je uzyskać dzięki zastosowaniu: procesów cyfrowego lakierowania (w tym z uzyskaniem efektu reliefu nadruku), cyfrowych sposobów uzyskania efektu „tłoczenia folią” (inaczej złocenia) i innych rozwiązań.

Lakierowanie cyfrowe. W urządzeniach opartych na technologii elektrograficznej do lakierowania stosuje się suchy lub ciekły toner przezroczysty. Takie firmy, jak Canon, HP (HP Indigo), Kodak, Xeikon, Xerox, Ricoh i inni producenci posiadają lub posiadali w swoich maszynach opcję suchego tonera przezroczystego. W przypadku lakierowania elektrofotograficznego maszyna elektrofotograficzna musi posiadać dodatkową sekcję drukującą (zazwyczaj standardem są cztery sekcje CMYK). Można lakierować całą powierzchnię lub wybiórczo.

W drukowaniu natryskowym przezroczysty atrament utrwalany promieniowaniem UV spełnia rolę lakieru. Lakier UV nanoszony jest za pomocą głowic atramentowych, co pozwala na lakierowanie wybiórcze lub całopowierzchniowe. Zwiększając i zmniejszając warstwę lakieru, można uzyskać efekty reliefu, a w przypadku szczególnie grubych elementów tak zwany relief 3D (trójwymiarowy). Kontrolując fazy utrwalania UV, można w pewnym stopniu kontrolować połysk powierzchni lakieru.

Przezroczysty atrament może być stosowany w ploterach, gdzie dodatkowa głowica drukująca jest przeznaczona do drukowania atramentem przezroczystym utrwalanym UV lub w wyspecjalizowanych cyfrowych maszyn ink-jet z głowicami SinglePass (tzw. maszyny jednoprzebiegowe) przeznaczonych wyłącznie do uszlachetniania (lakierowania i ew. złocenia).
Ostatnio natryskowe moduły lakierujące pojawiły się w liniach wykończeniowych, w których wcześniej stosowano lakierowanie klasyczne i szereg innych operacji uszlachetniających lub/i przetwórczych [Khadzhynova S., Jakucewicz S., Havenko S. Uszlachetnianie druków-lakierowanie. Monografia. Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź, 2025.].

Lakierowanie metodą cyfrową – jest to drukowanie elektrofotograficzne lub ink-jet za pomocą przezroczystego tonera lub atramentu UV, a to z kolei umożliwia uzyskanie znakomitego spasowania obrazu lakierowanego z nadrukowanym.

Cyfrowe złocenie. Uzyskanie efektu złocenia (tłoczenia folią) jest również możliwe w drukowaniu elektrofotograficznym i natryskowym. W metodzie elektrofotografii rozpowszechnione są rozwiązania polegające na przenoszeniu w laminatorze warstwy metalizowanej z folii na podłoże z nadrukiem elektrofotograficznym. Warstwa metalizowana folii pod wpływem temperatury przenoszona jest wybiórczo na miejsca z nadrukiem. W pierwszym etapie odbywa się zadruk tonerem czarnym obrazu, który powinien charakteryzować się metalicznym połyskiem. W drugim etapie odbitkę z nałożoną folią przepuszcza się przez laminator (układ dwóch wałków, od strony folii metalizowanej wałek jest podgrzany), gdzie warstwa metalizowana zostaje przeniesiona na obraz drukowany czarnym tonerem. Takie profesjonalne rozwiązanie oferuje np. firma Kurz – znany producent folii do tłoczenia. Nadruk za pomocą czarnego tonera może odbywać się zarówno na maszynach elektrofotograficznych drukujących suchym tonerem, jak i ciekłym (HP Indigo).

W drukowaniu natryskowym przy złoceniu wykorzystuje się atrament przezroczysty UV, który spełnia rolę lakieru lub kleju, do którego przylepia się warstwa metaliczna z folii. Pierwsze systemy lakierowania metodą ink-jet pojawiły się ponad 15 lat temu. Przykładem natryskowych urządzeń do złocenia mogą być maszyny firm MGI, Scodix i inne, które wyposażone są w dodatkowy moduł do aplikacji folii metalicznej. Możliwe jest również złocenie bez folii w technologii Ecoleaf.

Grawerowanie laserowe. Grawerowanie laserowe – jest to metoda naniesienia obrazu za pomocą skupionej wiąski promienia laserowego. Za pomocą lasera można usuwać całość lub część materiału, lub zmieniać jego zabarwienie. W trakcie grawerowania można uzyskać:

• zmianę zabarwienia powierzchni: podgrzanie powierzchni do wysokiej temperatury, powoduje odbarwienie lub zmianę koloru warstw czułych na wiązkę laserową (rys. 5a);
• efekt wypukłości (spienianie laserowe) wyczuwalny dotykiem na powierzchni tworzywa sztucznego (rys. 5b);
• usuwanie części warstwy materiału. Laser nagrzewa materiał polimerowy powyżej temperatury topnienia, w efekcie materiał zaczyna topić się i wyparowywać (rys. 5c);
• perforację - całkowite usunięcie materiału (wypalanie lub wyparowanie) w miejscu działania lasera (rys. 5d).

Rys. 5. Warianty grawerowania laserowego. Źródło: [Jakucewicz S., Khadzhynova S. Sposoby zabezpieczania dokumentów. Monografia. Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź, 2020. Wydanie 2 rozszerzone i uzupełnione.]

Wiązka laserowa może być używana do nanoszenia obrazu lub tekstu na gotowe produkty za pomocą automatycznego grawerowania, a także wykrawania kształtów lub perforowania powierzchni w celu uzyskania unikalnego efektu. Grawerowanie laserowe pozwala uzyskać bardzo drobne szczegóły grawerowanego obrazu, nadając produktowi niepowtarzalny charakter. Stosuje się go do wykrawania, zdobienia, znakowania, personalizacji w produkcji etykiet, opakowań i różnego rodzaju akcydensów. 

Uszlachetnianie druków jest wartością dodaną i pozwala na ich wyróżnienie. Drukarnie, które potrafią tworzyć przyciągające wzrok, luksusowe efekty, natychmiast wyróżniają się na tle konkurencji, pozycjonując się jako partnerzy kreatywni, a nie tylko dostawcy usług poligraficznych.